Razlog za ovaj strukturni raspored leži u komplementarnosti njihovih historijskih uloga. Washington je bio lider revolucije koji je raskrčio put za postojanje nove države vojnom disciplinom, te, poslije kao predsjednik, presedanima suzdržanosti stvorio materijalni i institucionalni okvir države.
Bez Washingtona, američki eksperiment ne bi imao prostor u kojem funkcioniše. S druge strane, bez Jeffersona bi taj prostor imao mnogo slabiji ideološki smisao, jezik i svrhu. Njih dvojica predstavljaju bazu i nadogradnju istog sistema ili, kako volim reći, sudar operativne moći i filozofske imaginacije.
Jefferson je bio polihistor (stručnjak u nekoliko različitih oblasti) koji je nastojao čitavu ljudsku stvarnost podrediti zakonima razuma, geometrije i prosvjetiteljstva, te je njegov identitet nemoguće svesti na jednu ili dvije političke funkcije. On je bio pravnik koji je reformisao zakone Virginije, arhitekta koji je projektovao sopstveno imanje, agronom koji je eksperimentisao sa zemljištem, osnivač prestižnog univerziteta, diplomata koji je gradio transatlantske odnose, drugi potpredsjednik i treći predsjednik.
Ipak, njegov prosvjetiteljski um patio je od specifične vrste sljepila: njegova opsesija apstraktnim, savršenim teorijama često se sudarala s prizemnom, pragmatičnom i nerijetko surovom stvarnošću vremena u kojem je živio.
Deklaracija kao ustavni dug
Kada mu je u ljeto 1776. godine povjeren zadatak da napiše prvu verziju Deklaracije o nezavisnosti, Jefferson je napravio svjestan otklon od suhoparnog pravnog jezika tog doba. Njegova genijalnost nije bila u kreiranju novih političkih teorija (ideje o prirodnim pravima preuzeo je direktno od Johna Lockea), već u vrhunskom lingvističkom inžinjeringu.
Zamjenom Lockeove postavke “život, sloboda i imovina” frazom “život, sloboda i potraga za srećom”, Jefferson je politiku iz sfere čistog materijalizma podigao u sferu moralnog imperativa.
Rečenica iz Deklaracije da su “svi ljudi stvoreni jednaki” postala je najvažniji lingvistički konstrukt moderne političke historije. Jefferson je bio dovoljno pronicljiv da shvati da te riječi u trenutku pisanja ne odražavaju stvarnost na terenu (uključujući i na njegovom imanju gdje je prisilno radilo na stotine robova), ali ih je postavio kao ustavni i moralni dug koje njegovo društvo i država nekada moraju vratiti.
Zapravo, tim riječima stvorio je mehanizam samokorekcije unutar američkog sistema i podario ideale koji su bili veći od njega samog, ostavljajući budućim generacijama, od abolicionista u 19. stoljeću do pokreta za građanska prava u 20. stoljeću, pravni i filozofski alat na koji su se kontinuirano pozivali.
Racionalizacija prostora: Od Monticella do Louisiane
Jeffersonova potreba za simetrijom i kontrolom nad haosom najbolje se vidi na njegovom imanju Monticello u Virginiji. Kada sam prvi put boravio tamo, brzo sam uočio da je za razliku od Washingtonovog Mount Vernona, koji je rastao organski i tradicionalno, Monticello plod preciznog arhitektonskog planiranja inspirisanog rimskom klasikom i renesansnim matematičkim proporcijama.
Svaki detalj u kući, od skrivenih mehanizama za otvaranje vrata do rotirajućih polica za knjige, bio je pokušaj da se prostor racionalizuje kroz tehnološke inovacije njegovog doba, a mnoge od njih je sam osmislio. Za Jeffersona je arhitektura bila produžetak ustavnog prava. Zgrada je, baš kao i država, morala biti izgrađena na principima razuma i geometrije, a ne na naslijeđenim navikama.
Ta ista prosvjetiteljska logika vodila ga je i u vanjskoj politici, prvo kao državnog sekretara u Washingtonovom kabinetu, a potom i kao trećeg predsjednika. Između dva velika evropska modela (Hamiltonovog urbanog, industrijskog koncepta po uzoru na Britaniju i sopstvene vizije agrarne republike) Jefferson je izabrao zemlju. Vjerovao je da je samo ekonomski nezavisan farmer, koji posjeduje sopstveni komad zemlje, imun na političku korupciju.
Kada se 1803. godine ukazala prilika da od Napoleona kupi teritoriju Louisiane, Jefferson je pokazao politički pragmatizam koji je direktno demantovao njegovu sopstvenu ustavnu teoriju. Kao strogi konstitucionalista, godinama je tvrdio da savezna vlada nema pravo raditi ništa što nije eksplicitno navedeno u Ustavu.
Međutim, suočen s historijskom prilikom, zaobišao je sopstvene teorijske dogme i bez ranijeg odobrenja Kongresa potpisao ugovor koji je jednim potezom duplirao tadašnju teritoriju Sjedinjenih Država (danas ta teritorija čini otprilike četvrtinu ukupne teritorije SAD-a). Tim činom stvorio je ono što je nazvao “carstvom slobode” (Empire of Liberty), obezbjeđujući geografski prostor za generacije samostalnih farmera, ali i pokazujući da je imperativ rasta i opstanka eksperimenta iznad teorijske dosljednosti.
Njegov najznačajniji praktični doprinos mehanici demokratije bio je institucionalizacija političkog neslaganja. Užasnut Hamiltonovom centralističkom vizijom, Jefferson je sa Jamesom Madisonom osnovao Demokratsko-republikansku stranku, koja je faktički postala prva opoziciona partija u historiji Sjedinjenih Država. Do tog trenutka, u političkoj teoriji se na opoziciju gledalo kao na frakciju, izdaju ili urotu protiv države. Međutim, kroz brutalne predsjedničke izbore 1800. godine, u kojima je pobijedio dotadašnjeg predsjednika Johna Adamsa, Jefferson je sproveo ono što se danas naziva “Revolucijom 1800. godine”.
To je bila prva mirna smjena političke moći između dvije suprotstavljene partije u modernoj historiji. Time što su Adams i federalisti predali vlast bez upotrebe sile, a Jefferson je prihvatio bez odmazde, uspostavljen je ključni presedan: politički protivnik više nije bio državni neprijatelj, već legitimni učesnik u demokratskom procesu.
Hram znanja i granice prosvjetiteljstva
Jeffersonov um je bio neraskidivo vezan za pisanu riječ, a njegova lična biblioteka u Monticellu nije bila statusni simbol, već radni prostor polihistora. Kada su britanske trupe 1814. godine zapalile Capitol i uništile prvobitnu Kongresnu biblioteku, Jefferson je državi ponudio svoju privatnu kolekciju od 6487 knjiga koja je postala temelj današnje Kongresne biblioteke, institucije koja je vremenom prerasla u najveću biblioteku na svijetu.
Među tim naslovima nalazio se i primjerak Kur’ana na engleskom jeziku (u prevodu Georgea Salea), koji je Jefferson kupio još 1765. godine kao student prava u Williamsburgu. Ova činjenica se u modernoj analizi ne posmatra kao puka zanimljivost, već kao dokaz širine njegovog prosvjetiteljskog pristupa.
Proučavajući islamsko pravo i poredeći ga sa zapadnim tradicijama, Jefferson je širio sopstvene vidike o vjerskim slobodama što mu je kasnije pomoglo da artikuliše odvajanje crkve od države. Njegova biblioteka dokazivala je da američki um u svom začetku nije bio izolovan, već duboko povezan sa globalnom intelektualnom baštinom.
Vrhunac Jeffersonove opsesije institucionalizacijom razuma desila se na samom kraju njegovog života kroz osnivanje Univerziteta u Virginiji (UVA) 1819. godine. U vremenu kada su američkim visokim obrazovanjem dominirale vjerske sekte, Jefferson je projektovao prvi veliki američki univerzitet osnovan bez formalne vjerske povezanosti.
Faktički je sam osmislio koncept “akademskog sela” u kojem profesori i studenti žive i rade zajedno, a u samo srce kampusa, na mjesto gdje je u drugim zapadnim univerzitetima tog doba tradicionalno morala stajati crkva, postavio je biblioteku izgrađenu po uzoru na rimski Panteon. To je bila arhitektonska poruka koja je govorila da centar društva ne smije biti dogma, već slobodni ljudski um.
Na svom nadgrobnom spomeniku, po sopstvenom nacrtu i uputstvu, naredio je da se uklešu samo tri postignuća: autor Deklaracije o nezavisnosti, autor Zakona o vjerskim slobodama u Virginiji i osnivač Univerziteta u Virginiji. Funkcija predsjednika Sjedinjenih Američkih Država namjerno je izostavljena jer je smatrao da su darovi koje je dao razvoju ljudskog uma važniji od privremenih pozicija moći koje je obavljao kroz političku karijeru.
Ipak, taj isti um koji je detektovao vjerske zablude i projektovao sekularne hramove znanja, ostao je strukturalno paralizovan pred ekonomskom i rasnom realnošću svog imanja. Dok je pisao o moralnoj neodrživosti ropstva, njegov aristokratski životni stil i ogromni dugovi direktno su zavisili od rada porobljenih ljudi u Monticellu.
Posjedovao je intelektualnu širinu da artikuliše nepravdu sistema na način koji će kasnije uništiti taj isti sistem, ali nije imao političke niti ekonomske hrabrosti da ga demontira za svog života.
Tekst je četvrti dio u serijalu kolumni posvećenih 250. godišnjici američke Deklaracije o nezavisnosti.
