Tog 28. juna 1914. godine, na uglu kod Latinske ćuprije, Gavrilo Princip ispalio je hice koji su usmrtili austrougarskog prijestolonasljednika Franca Ferdinanda i njegovu suprugu Sofiju, označivši tako kraj jedne epohe i početak Prvog svjetskog rata.
Na današnji dan prisjećamo se ljetnog jutra kada je serija nevjerovatnih slučajnosti, političkih tenzija i mladalačkog radikalizma gurnula čovječanstvo u globalni konflikt u kojem su pala četiri velika carstva, Austrougarsko, Rusko, Osmansko i Njemačko.
Dolazak nadvojvode Franca Ferdinanda u Sarajevo bio je najavljen mjesecima ranije. Njegov primarni cilj bio je nadgledanje vojnih manevara austrougarske vojske u Bosni, ali i politička demonstracija moći u provinciji koja je nedavno (1908. godine) zvanično anektirana.
Ono što je dodatno podgrijalo već uzavrelu atmosferu bio je sam datum posjete, 28. juni. Za Srbe je to bio Vidovdan, dan prisjećanja na Kosovsku bitku, pa je posjeta austrougarskog prijestolonasljednika na taj dan u krugovima tajne organizacije “Mlada Bosna” shvaćena kao direktna provokacija. Uz to, Ferdinand i Sofija su tog dana slavili 14. godišnjicu braka, što je njihovoj posjeti davalo i lični, svečani karakter.
Prvi pokušaj: Bomba u rijeci i bijesni nadvojvoda
Atentat nije bio čin jednog čovjeka, već organizovane grupe mladića koji su bili raspoređeni duž rute kojom se kretala svečana kolona od šest automobila.
Muhamed Mehmedbašić i Veljko Čubrilović: Bili su prvi na potezu, pozicionirani uz samu rijeku Miljacku, neposredno prije mosta Ćumurije. Kada je kolona naišla, obojica su se sledila. Kasnije su tvrdili da su odustali jer je u blizini bilo previše policajaca i nedužnih civila.
Nedeljko Čabrinović: Nalazio se odmah do njih, kod same Ćumurije. On je jedini iz prve grupe djelovao. Bacio je bombu na nadvojvodin automobil, ali je ona odskočila od sklopivog krova i eksplodirala pod točkovima sljedećeg vozila u koloni, ranivši oficire i posmatrače. Čabrinović je potom progutao cijanid i skočio u plitku Miljacku, gdje je odmah uhapšen.
Danilo Ilić i Cvjetko Popović: Nalazili su se s druge strane ulice (prema unutrašnjosti grada), preko puta prve trojice. Zbog opće panike koja je nastala nakon Čabrinovićeve bombe i brzine kojom je kolona projurila nakon eksplozije, nisu uspjeli reagovati.
Trifko Grabež: Bio je pozicioniran najdalje niz Appelovu obalu, kod Careve ćuprije. Ni on nije djelovao kada je kolona pod snažnim gasom projurila pored njega prema Vijećnici.
Uprkos ovom napadu, Ferdinand je insistirao da se program nastavi. Prilikom dolaska u sarajevsku Vijećnicu, vidno bijesan, prekinuo je govor dobrodošlice gradonačelnika Fehima ef. Čurčića, uzviknuvši:
“Gospodine gradonačelniče, došao sam ovamo u posjetu, a na mene bacaju bombe! To je nečuveno!”
Pogrešno skretanje koje je promijenilo historiju
Nakon prijema u Vijećnici, nadvojvoda je donio fatalnu odluku, umjesto planiranom rutom, odlučio je posjetiti ranjene oficire u bolnici. Međutim, niko o toj promjeni plana nije obavijestio vozača Leopolda Lojku.
Krećući se nazad Appelovom obalom (današnja Obala Kulina bana), vozač je po prvobitnom planu skrenuo desno u ulicu Franje Josipa (danas ulica Zelenih beretki), tačno kod Latinske ćuprije. General Oskar Potiorek, guverner BiH koji je bio u automobilu, povikao je: “Šta to radite? Ovo je pogrešan put! Moramo ići pravo!”
Vozač je pritisnuo kočnicu i pokušao ubaciti u rikverc. Automobil se u tom trenutku ugasio. Spletom nevjerovatnih historijskih okolnosti, zaustavio se tačno ispred radnje “Moritz Schiller’s Delicatessen”, ispred koje je stajao osamnaestogodišnji Gavrilo Princip, koji je nakon Čabrinovićevog neuspjeha mislio da je plan propao.
Vidjevši priliku, Princip je istupio iz mase, izvukao pištolj (FN Browning M1910) i ispalio dva hica. Prvi metak pogodio je nadvojvodu u vrat, a drugi Sofiju u abdomen. Ferdinandove posljednje riječi, upućene supruzi, zabilježene su u historiji: “Sopherl, Sopherl, sterbe nicht, bleibe für meine Kinder!” (Sofija, Sofija, nemoj umrijeti, živi za našu djecu!). Oboje su preminuli na putu do guvernerove rezidencije.
Samo mjesec dana nakon atentata, Austro-Ugarska je, ohrabrena podrškom Njemačke, uputila strogi ultimatum Srbiji, optužujući je za organizaciju atentata. Nezadovoljna odgovorom, Austro-Ugarska je 28. jula 1914. objavila rat Srbiji. Sistem međunarodnih saveza se aktivirao poput domina: Rusija je stala uz Srbiju, Njemačka uz Austro-Ugarsku, a ubrzo su u rat uvučene Francuska i Velika Britanija. Počeo je rat u kojem je živote izgubilo više od 20 miliona vojnika i civila.
Od balkanskog sukoba do globalne katastrofe: Kako su stradale Srbija i Austro-Ugarska
Ono što je Austro-Ugarska zamislila kao brzu, kaznenu ekspediciju protiv Srbije, pretvorilo se u četverogodišnji pakao koji je preformulisao granice svijeta. Iako je Monarhija bila vojna sila, prve mjesece rata obilježili su njeni neočekivani i teški porazi na Balkanu. U jesen 1914. godine, vojska Kraljevine Srbije pod komandom generala Radomira Putnika i Živojina Mišića nanijela je austrougarskim trupama teške poraze u bitkama na Ceru i Kolubari, što je šokiralo Beč i Berlin. Cer je ušao u historiju kao prva pobjeda saveznika u Prvom svjetskom ratu.
Međutim, do jeseni 1915. godine, situacija se dramatično mijenja. Udruženim napadom Austro-Ugarske, Njemačke i Bugarske, Srbija biva potpuno okupirana. Uslijedila je epska i tragična “Albanska golgota”, povlačenje srpske vojske i desetina hiljada civila preko zaleđenih planina Albanije prema Jadranskom moru, odakle su ih saveznički brodovi evakuisali na grčki otok Krf.
Tokom ovog marša i samog rata, Srbija je pretrpjela stravične demografske gubitke. Procjenjuje se da je izgubila između 1,1 i 1,2 miliona stanovnika, što je činilo skoro trećinu njene ukupne predratne populacije, čime je postala država s najvećim procentualnim gubicima u Velikom ratu.
S druge strane, rat je za Austro-Ugarsku značio konačni samrtni krik. Kako su godine prolazile, ekonomija Monarhije se urušavala pod teretom blokada, a višenacionalna vojska počela se raspadati iznutra. Glad i siromaštvo harali su Bečom i Budimpeštom. Kada je u jesen 1918. godine probijen Solunski front, kolaps je bio nezaustavljiv.
Carstvo koje je vijekovima dominiralo Centralnom Evropom i koje je anektiralo Bosnu i Hercegovinu, bukvalno se raspalo u paramparčad za nekoliko sedmica. Sa mape svijeta nestala je Habzburška monarhija, a na njenim ruševinama nastale su nove države: Austrija, Mađarska, Čehoslovačka, dok su njene južnoslavenske teritorije (uključujući BiH, Hrvatsku i Sloveniju) ušle u sastav novoformirane Kraljevine Srba, Hrvata i Slovenaca (kasnije Kraljevine Jugoslavije).
Što se tiče atentatora, Princip i njegovi saradnici uhapšeni su i suđeno im je u Sarajevu. S obzirom na to da su Princip, Čabrinović i Trifko Grabež u vrijeme atentata imali manje od 20 godina, po austrougarskom zakonu nisu mogli biti osuđeni na smrtnu kaznu. Dobili su po 20 godina teške tamnice. Princip je poslan u zloglasni zatvor u Terezinu (današnja Češka), gdje je, u teškim uslovima i sa amputiranom rukom, preminuo od tuberkuloze u aprilu 1918. godine, samo nekoliko mjeseci prije kraja rata i raspada Monarhije.
Heroj, terorista ili revolucionar? Gavrilo Princip kroz rešetke različitih ideologija
Malo je historijskih ličnosti čije je naslijeđe pretrpjelo tako radikalne transformacije i političke zloupotrebe kao što je to slučaj s Gavrilom Principom. Kroz proteklih 112 godina, zavisno od toga koji je politički sistem vladao ovim prostorima, Princip je slavljen kao polubog ili anatemisan kao zlikovac.
Neposredno nakon atentata, za Beč je Princip bio oličenje državnog neprijatelja broj jedan, radikalni fanatik, ubica i produžena ruka beogradske crnorukaške zavjere. Zvanična propaganda ga je prikazivala isključivo kao teroristu čiji je čin uništio “mir i prosperitet” koji je Monarhija navodno donijela u BiH.
U prvoj zajedničkoj državi Južnih Slavena, odnos prema Principu bio je složen. S jedne strane, smatran je herojem oslobođenja od tuđinske vlasti. Godine 1930. na mjestu atentata podignuta je prva spomen-ploča. Međutim, kraljevski režim u Beogradu, vođen željom da se ne zamjera zapadnim saveznicima, često je pokušavao stišati preveliko slavljenje organizacije “Mlada Bosna” kako se država ne bi povezivala s političkim terorizmom.
Ulaskom njemačkih trupa u Sarajevo u aprilu 1941. godine, spomen-ploča Gavrilu Principu je skinuta i poslana Adolfu Hitleru u Berlin kao rođendanski poklon. Za vrijeme vlasti Nezavisne Države Hrvatske (NDH), Princip se ponovo vraća u status teroriste i srpskog nacionaliste, a svako sjećanje na njega biva strogo zabranjeno.
Zlatno doba mita o Gavrilu Principu nastupa dolaskom komunista na vlast. Titov režim ga je potpuno redefinisao. Princip više nije bio srpski nacionalista, već autentični jugoslavenski heroj, borac protiv imperijalizma i socijalni revolucionar koji se borio za slobodu ugnjetavanih radnika i seljaka. Latinska ćuprija dobija zvanični naziv “Principov most”, u beton bivaju utisnute legendarne stope, a Muzej Mlade Bosne postaje obavezno mjesto hodočašća za školarce širom SFRJ. Princip je tada bio simbol bratstva i jedinstva u borbi protiv okupatora.
Raspadom Jugoslavije, Principovo naslijeđe postalo je predmetom novih političkih manipulacija. Vlasti u Republici Srpskoj su njegov lik i djelo u velikoj mjeri ekskluzivizirale, pretvarajući ga primarno u srpskog nacionalnog heroja. Ovakav etnocentričan pristup, kojem su se nerijetko priklonili i pojedini tamošnji historičari stavljajući struku u službu dnevnopolitičkih i nacionalističkih narativa, neminovno je stvorio snažan otklon kod drugih naroda u Bosni i Hercegovini.
S druge strane, u Sarajevu se danas nastoji zauzeti drugačiji pristup. U ozbiljnim naučnim i akademskim krugovima insistira se na strogom držanju historijskih činjenica, analizi konteksta i dekonstrukciji mita, bez ideoloških primjesa i romantizacije. Međutim, upravo zbog spomenute instrumentalizacije iz RS-a, u širem javnom i političkom narativu Federacije BiH na Principa se nerijetko gleda s distancom.
Njegov čin se iz te perspektive često posmatra kao okidač koji je Bosni i Hercegovini donio ukidanje njene specifičnosti unutar Austro-Ugarske i poslužio kao uvod u dominaciju Beograda u decenijama koje su uslijedile.
Danas je mjesto atentata jedna od najposjećenih lokacija u Sarajevu. “Muzej Sarajeva 1878-1918”, smješten na samom uglu gdje se atentat odigrao, bilježi rekordne posjete. Ljudi iz cijelog svijeta dolaze da vide repliku pištolja, odjeću iz tog vremena i pročitaju novinske članke koji su tog ljeta javili šokantnu vijest.
Iako su mišljenja o Principu i Mladoj Bosni i nakon više od stoljeća duboko podijeljena, u zavisnosti od toga ko, odakle i iz kojeg ugla tumači historiju, ostaje činjenica da je “sarajevski ćošak” s kojeg je pucao na Ferdinanda mjesto nulte tačke 20. stoljeća.
