Skupovi na kojima se odaje počast zločincu će proći, njegovo veličanje će se vremenom smanjiti, odnosno bit će potisnuto nekim drugim temama, no uzrok će ostati. A uzrok takvog stanja u društvu posijan je odmah nakon okončanja rata i vremenom je razvijan.
Obrazovanje, kao ključ razvoj jednog društva jednostavno nije bilo primarna tema postdejtonske Bosne i Hercegovine. Uprkos idejama o uspostavljanju državnog ministarstva obrazovanja, brzo se odustajalo nakon političkih blokada i otpora, prije svega iz RS-a.
A oni koji su se protivili tome, znali su zašto to rade. U tom trenutku je i izgubljena bitka za uspostavljanje zdravijih temelja i da se kroz obrazovanje odgajaju nove generacije na istinskom suočavanju s prošlošću. Ono što je očekivano uslijedilo jeste kreiranje vlastitih narativa, vlastitih historija i vlastitih interpretacija.
Dok djeca u školama u entitetu Federacija BiH uče kakva je bila uloga Ratka Mladića, uz cijeli kontekst koji podrazumijeva da je osuđen za genocid i druge zločine, kao i za Radovana Karadžića, u obrazovnom sistemu entiteta Republika Srpska pravosnažne presude se prešućuju te se spomenute ličnosti predstavljaju u pozitivnom svjetlu.
Dejtonski sporazum je zaustavio rat, ali nije napravio mehanizam kojim bi škole sprečavale reprodukciju ratnih podjela. Trideset godina kasnije posljedice toga možda su najvidljivije upravo u načinu na koji nove generacije uče šta se dogodilo između 1992. i 1995.
Pokušaji koji nisu uspjeli
Ipak, bilo je pokušaja da se obrazovanje reformiše i formira na državnom nivou. Nakon rata međunarodna zajednica je obrazovanje prvo tretirala kao sekundarno pitanje u odnosu na sigurnost, izbore, povrat imovine i povratak izbjeglica. OHR je kasnije otvoreno konstatovao da nakon Dejtona nije postojala državna institucija koja bi mogla voditi obrazovnu reformu, pa su OHR, OSCE i Vijeće Evrope godinama pokušavali koordinirati entitetske i kantonalne ministre. Tek 2003. Ministarstvo civilnih poslova postaje njihov partner na državnom nivou.
Najozbiljniji reformski zamah bio je upravo 2002–2004. godine. Usvojen je državni Okvirni zakon o osnovnom i srednjem obrazovanju, uvedena je zajednička jezgra nastavnih planova i programa i pokušalo se harmonizirati tri dominantna etnonacionalna obrazovna sistema.
Međutim, čim bi reforma zadirala dublje u nadležnosti, nastavne programe i kontrolu obrazovne politike, nailazila je na politički otpor. Dobar primjer su pregovori o državnom zakonu o visokom obrazovanju 2003. godine, kada su predstavnici RS-a otvoreno osporavali ono što su smatrali pokušajem prijenosa nadležnosti sa Republike Srpske na BiH. Na kraju je 2007. usvojen Okvirni zakon o visokom obrazovanju, ali ni on nije napravio državno ministarstvo obrazovanja.
U BiH danas dijete može učiti različitu interpretaciju iste države i istog rata u zavisnosti od toga u kojem dijelu zemlje ide u školu. OSCE je detaljno analizirao materijale o periodu 1992–1995. i zaključio da su, uprkos određenim poboljšanjima, materijali o nedavnom ratu i dalje snažno etnički obilježeni i da mogu otežavati pomirenje.
Šta uče djeca u FBiH, a šta u RS-u
Djeca u FBiH uče da su zločinci Mladić i Karadžić pravosnažno osuđeni zbog ratnih zločina, dok se iste generacije djece u RS-u, o istoj temi, obrazuju sasvim drugačije. U nastavnom programu RS-a tema se zove „Republika Srpska i Odbrambeno-otadžbinski rat“. Od učenika se, između ostalog, očekuje da objasne nastanak Vojske Republike Srpske, navedu uzroke i posljedice rata, najznačajnije operacije VRS-a, mjesta stradanja Srba i primjere uništavanja srpskog kulturno-historijskog naslijeđa. Među pojmovima koje trebaju obrađivati su Karadžić, Mladić, „heroji rata“, Koridor 92, Kravica, Sijekovac, Kazani, mudžahedini, „strani intervencionizam“ i 9. januar.
Sam rat u udžbeniku je naslovljen “Građanski rat u Bosni i Hercegovini (1992–1995)”. Dakle, već se kroz terminologiju učenicima nudi određeno tumačenje karaktera rata. U udžbeniku se navodi da je Radovan Karadžić (1945) psihijatar, pjesnik i političar. Potom se navodi da je kao osnivač i lider SDS-a imao “izuzetno važnu ulogu u stvaranju Republike Srpske”, da je bio njen prvi predsjednik te da ga je Srbija 2008. izručila sudu u Hagu. Novije izdanje navodi i da je 2019. osuđen na doživotni zatvor. Ključni problem je što učeniku nije objašnjeno zbog čega je dobio doživotnu kaznu. Ne objašnjava se da je Karadžić pravosnažno osuđen za genocid u Srebrenici, zločine protiv čovječnosti i ratne zločine, odnosno širi kontekst njegove odgovornosti.
Još je upečatljivije predstavljen Mladić. Udžbenik navodi da je Mladić kao pukovnik JNA imao važnu ulogu u odbrani Srba u Hrvatskoj 1991. godine te da je od 1992. do 1996. bio načelnik Glavnog štaba VRS-a. U ranijem izdanju potom se navodi da su ga vlasti Srbije 2011. izručile sudu u Hagu.
BBC-jeva analiza izdanja udžbenika historije u RS-u, koje je od septembra 2024. bilo u nastavnom programu navodi da je Mladić predstavljen kao važan general u odbrani Srba i kao posebno značajna ličnost za stvaranje RS-a, ali da se ne objašnjava zbog čega je završio pred Haškim tribunalom. U analiziranom udžbeniku genocid u Srebrenici nije predstavljen kao genocid.
Intervencija Ustavnog suda BiH
Treba istaći da je Ustavni sud BiH utvrdio da dio nastavnog programa historije za deveti razred u RS-u, koji se odnosi na temu “Republika Srpska i Odbrambeno-otadžbinski rat”, nije u skladu s Ustavom BiH te ga je stavio van snage. Sud je istovremeno zabranio izvođenje nastave na osnovu stranica 185–192 udžbenika “Istorija za 9. razred”, na kojima se, između ostalog, obrađuju Ratko Mladić, Radovan Karadžić i rat u BiH.
Suštinski, Sud je zaključio da obrazovne vlasti RS-a moraju poštovati državne propise i standarde u obrazovanju, odnosno da entitetska nadležnost nad obrazovanjem ne daje pravo da se nastavni program donosi suprotno Okvirnom zakonu BiH i obavezujućim odlukama državnih institucija. Ipak, upitno je koliko se u praksi uopšte poštuje odluka Ustavnog suda.
U konačnici, učenik devetog razreda u Republici Srpskoj može naučiti da je Radovan Karadžić imao “izuzetno važnu ulogu u stvaranju Republike Srpske” i da je Ratko Mladić imao “važnu ulogu u odbrani Srba”, dok istovremeno iz istog prikaza ne dobija objašnjenje njihove pravosnažno utvrđene odgovornosti za genocid i druge ratne zločine.
Tek kada pitanje obrazovanja postane primarno u političkom diskursu i kada se obrazovanje bude posmatralo kao jedna od ključnih osnova za budućnost i razvoj društva, a kada toga postanu svjesni i predstavnici međunarodne zajednice, koji se bave Bosnom i Hercegovinom, moći će se govoriti o građenju novih temelja, gdje neće biti prostora za veličanje ratnih zločinaca ili će se taj problem barem minimizirati.
