U Srbiji i među Srbima iz Hrvatske, isti ti dani nose značenje nacionalne tragedije, podsjećajući na nepregledne kolone izbjeglica i trajni gubitak zavičaja.
Ipak, izvan te polarizovane emotivne prizme, “Oluja” je ostala zabilježena kao jedna od najbržih i najvažnijih vojnih operacija u modernoj evropskoj historiji. Njeno izvođenje nije značilo samo kraj samoproglašene Republike Srpske Krajine (RSK), već je iz temelja preoblikovalo geopolitičku kartu Balkana i imalo direktne, sudbonosne posljedice po Bosnu i Hercegovinu.
Korijeni sukoba koji su kulminirali u ljeto 1995. godine sežu u 1991., kada su lokalne srpske strukture, uz podršku Jugoslavenske narodne armije i režima iz Beograda, preuzele kontrolu nad gotovo trećinom hrvatskog teritorija. Nakon što su dotadašnje diplomatske inicijative i mirovni planovi, uključujući i plan “Z-4” koji je srpskoj manjini nudio široku autonomiju, odbijeni od strane vlasti u Kninu, Hrvatska je se odlučila za vojno rješenje.
U ranim jutarnjim satima 4. augusta 1995. godine, više od 130 hiljada pripadnika Hrvatske vojske i specijalne policije krenulo je u opsežnu ofanzivu duž fronta dugačkog gotovo 700 kilometara. Glavni udar bio je usmjeren prema sjedištu krajinskih vlasti, Kninu. S obzirom na to da su prethodnih mjeseci hrvatske snage kroz operaciju “Ljeto ’95” ovladale Dinarom i zaleđem, kninska odbrana našla se u poluokruženju.
Samo 30 sati nakon početka prvih borbenih dejstava, odbrana RSK se u potpunosti raspala. U podnevnim satima 5. augusta hrvatske jedinice ušle su u Knin bez većeg otpora, a podizanje zastave na Kninskoj tvrđavi postalo je ikonična slika sloma paradržave i trenutak od kojeg se u Hrvatskoj slavi Dan pobjede. U naredna dva dana hrvatske snage su preuzele kontrolu nad preostalim dijelovima Like, Banije, Korduna i sjeverne Dalmacije, izbivši na granice prema BiH.
Bosanskohercegovačka dimenzija: Spas za Bihać i slom Abdićeve paradržave
Iako je tehnički riječ o operaciji hrvatskih snaga, “Oluja” je u svojoj suštini imala izuzetno važnu bosanskohercegovačku dimenziju, bez koje historijska slika tog augusta ne bi bila potpuna. U trenucima kada je operacija pokrenuta, Bihaćki džep se nalazio u trogodišnjem okruženju. Svježa sjećanja na genocid u Srebrenici izazvala su ogroman strah u međunarodnoj zajednici da bi pad Bihaća značio novu masovnu klaonicu, zbog čega je Washington prećutno podržao ofanzivu na zapadu.
Napredovanje Hrvatske vojske bilo je sinhronizovano s operacijama Petog korpusa Armije Republike Bosne i Hercegovine pod komandom generala Atifa Dudakovića. Udar sa dvije strane prelomio je trogodišnju opsadu Bihaća, ali i donio konačan slom još jedne paradržavne tvorevine, tzv. Autonomne pokrajine Zapadna Bosna.
Režim Fikreta Abdića, koji je opstajao zahvaljujući logističkoj podršci Beograda i vojnoj zaštiti Kninskog korpusa, rasuo se paralelno s padom Krajine. Time je uklonjena jedna od najopasnijih unutrašnjih prijetnji po suverenitet BiH i omogućen povratak hiljadama prognanih Bošnjaka u Veliku Kladušu i okolinu. Ipak, taj historijski proboj naplaćen je teškom žrtvom, upravo 5. augusta u zasjedi na teritoriji Hrvatske poginuo je legendarni komandant 505. viteške bužimske brigade general Izet Nanić.
Egzodus, zločini i haški epilog
Munjevit vojni slom pratile su dramatične humanitarne posljedice. Odlukom vlasti iz Knina, ali i pred strahom od nadirućih hrvatskih jedinica, uslijedio je masovan odlazak srpskog stanovništva. Procjenjuje se da je između 150 i 200 hiljada civila u kolona-napustilo svoje domove, krenuvši preko Bosne i Hercegovine ka Srbiji, što je predstavljalo jednu od najvećih izbjegličkih kriza u Evropi od Drugog svjetskog rata.
Period neposredno nakon borbenih dejstava obilježila su masovna paljenja kuća, pljačke imovine i ubistva preostalih, uglavnom starijih srpskih civila koji nisu napustili svoja sela. Za te zločine pred Međunarodnim krivičnim sudom u Hagu vođen je dugotrajan proces protiv najviših hrvatskih oficira. Nakon prvostepene presude kojom su osuđeni, general Ante Gotovina i Mladen Markač su pravosnažno oslobođeni krivične odgovornosti za planiranje deportacije civila, dok su pojedinačni zločini na terenu ostali trajna tamna mrlja operacije.
Posmatrano iz šire geopolitičke perspektive, operacija “Oluja” bila je prelomna tačka cjelokupnog rata na prostoru bivše Jugoslavije. Slomom Srpske vojske Krajine i prekidom kontrole nad zapadnobosanskim komunikacijama, potpuno je promijenjen odnos snaga na terenu.
Otvoren je prostor za naredne oslobodilačke operacije Armije RBiH i HVO-a na zapadu Bosne i Hercegovine, čime su oslobođeni ogromni teritoriji od Sanskog Mosta i Ključa do Bosanskog Petrovca i Drvara. Gubitak zaleđine i vojni porazi primorali su Slobodana Miloševića i banjalučko rukovodstvo da odustanu od maksimalističkih ratnih ciljeva i sjednu za pregovarački sto.
Bez augusta 1995. godine, diplomatska i teritorijalna arhitektura dogovorena nekoliko mjeseci kasnije u Daytonu izgledala bi potpuno drugačije.
