Prema njegovim riječima, tradicionalne partije i medijske elite odustale su od svojih osnovnih vrijednosti i principa radi očuvanja vlasti, čime su otvorile vrata usponu radikalne desnice i post-fašizma širom kontinenta.
Na samom početku razgovora, Anđelić se osvrće na reakcije nakon nedavnih izbora u Njemačkoj i Italiji.
“‘Veliki povratak nacista’ bio bi katastrofičan sažetak legitimnih i demokratskih promjena u njemačkoj pokrajini Saksonija-Anhalt. Možda ne baš isti zaključak, ali dovoljno sličan mogao bi se izvesti iz činjenice da je vlada Giorgie Meloni postala najdugovječnija u historiji italijanske demokratije. Međutim, Meloni nije fašista, njena stranka je bila post-fašistička, a otkako je vladajuća opisuju je češće kao nacionalno-konzervativnu ili populističku desnicu, iako nije bitno promijenila ideološku matricu. U toj promjeni očituje se srž krize liberalne demokratije – mediji kojima dominiraju liberalne elite i tradicionalne političke partije bliže centru zatvaraju oči pred očitim: fašizam raste u Evropi. Reformulacija opisa ‘Braće Italije’ ne mijenja njenu ideološku matricu: ona je post-fašistička bez obzira na to kako je tradicionalni mediji i političari opisivali otkad je Giorgia Meloni na vlasti”, ističe prof. Anđelić.
Anđelić smatra da će biti izuzetno zanimljivo promatrati kada će briselski politički vrh početi mijenjati karakterizaciju Alternative za Njemačku (AfD).
“Pobjeda na jednim pokrajinskim izborima nije dovoljna da takvo što inicira, ali naredni pokrajinski izbori su već 20. septembra. Da li će potencijalna nova pobjeda ‘alternativaca’ ili ‘ekstremističke partije krajnje desnice’, kako je naziva Federalna kancelarija za zaštitu Ustava, utjecati na prilagođavanje vokabulara u medijima, među političarima tradicionalnih partija i u državnim institucijama? Vjerovatno hoće, jer takve promjene su na djelu u Evropi od samog početka 21. vijeka”, navodi naš sagovornik, povlačeći paralelu s historijskim presedanima:
“Kada je ekstremna austrijska Partija slobode postala manji partner u vladi 2000. godine, evropske institucije i vlade zemalja EU su bojkotovale Austriju i uspostavile neku vrstu nezvanične blokade. Ista partija je ponovno ušla u vladu 2017. godine bez ikakve reakcije slične onoj na početku stoljeća. Partija slobode se nije promijenila, već je do promjena došlo upravo među tradicionalnim partijama. Zapostavljeni su prethodni principi, koriguju se politike i traže novi partneri. Hipokrizija je zamijenila liberalnu demokratiju kao osnovna značajka snaga koje su i dalje najmasovnije, vladaju većinom zemalja EU te dominiraju međunarodnim organizacijama. Giorgia Meloni je od post-fašiste postala vodeća evropska državnica, lučonoša za Ursulu von der Leyen koja je sluša i slijedi signale ne bi li zadržala svoju poziciju.”
U tom kontekstu, Anđelić podsjeća i na promjene unutar najveće evropske političke grupacije.
“Upravo su u tom duhu bile i ideje da se ‘Braća Italije’ kooptiraju u Evropsku narodnu partiju (EPP), koja ima smanjenu većinu u Evropskom parlamentu, ali je izgubila dominaciju koju je imala još od 2004. godine, iako je i dalje najveća još od 1999. Dakle, upravo u periodu bojkota Austrije od 2000. do 2002. godine, Evropska narodna partija, čija je članica i Ursula von der Leyen, vodila principijelnu politiku bojkota države u kojoj u vlasti učestvuju radikalne partije. Nisu radikalne partije bitno promijenile svoje ideologije, već su to uradile upravo one tradicionalne. Zbog toga i gube izbore, jer glasači opraštaju, ali ne dovijeka”, istaknuo je Anđelić.
Borba za lične fotelje umjesto borbe za vrijednosti
Profesor Anđelić naglašava da se tradicionalno vodeće partije liberalne demokratije danas bore isključivo za očuvanje vlasti, a njihove vođe za lične pozicije u strukturi moći, umjesto borbe za ideološke stavove i vrijednosti koje glasači cijene, poput demokratije, vladavine prava, individualnih sloboda, ljudskih prava i otvorenog društva.
“Onog momenta kada je dio glasača prepoznao hipokriziju političkih partija na vlasti, počela je kriza demokratije kao koncepta. Post-fašisti poput AfD-a su jedna od ponuđenih alternativa koja zajedno s ostalima, dijelom i na krajnjoj ljevici, sada već prelazi polovinu glasova na izborima. Problem je što je njihova ponuda zasnovana na potpuno drugačijem skupu vrijednosti – demokratija kao u Poljskoj 1989. godine, ljudska prava kao na Kosovu 1998. godine, vladavina prava kao u Mađarskoj 2025. godine, individualne slobode kao u Rusiji 2022. godine, vladavina prava kao u Bosni i Hercegovini 2020. godine, zatvoreno društvo kao u Srbiji 2026. godine. Svi su oni na vlast stigli demokratskim sredstvima, ali jednom kada osvoje vlast, njihova vladavina nije demokratska. Tradicionalne partije koje baštine liberalnu demokratiju imaju pogrešnu ideju protiv čega se bore – to nije front protiv ideja zatvorenog društva, već borba za očuvanje demokratije i njenih vrijednosti. Kada se ne postave tako, počinje gubljenje podrške, a kasnije i izbora, odnosno vlasti”, kazao je.
Anđelić objašnjava i psihologiju birača kroz primjer Francuske, gdje je prvi oblik upozorenja glas protesta.
“Kada dio glasača tradicionalno vladajućih partija sporadično glasa za neku alternativu koja nije obavezno radikalna, mada često jeste, u Francuskoj takav glas nazivaju ‘vote de protestation’. U prošlosti je on završavao u glasu za Marine Le Pen i njeno Nacionalno okupljanje, ali je vremenom postao stvarni glas podrške – ‘vote d’adhésion’. Razočaranje glasača zbog hipokrizije nekada dominirajućih partija transformisalo je glasove podrške ne samo ka ekstremnoj desnici već i ka onima na krajnjoj ljevici. Takav je slučaj sa uskrsnućem partije Nepokorena Francuska koju predvodi Jean-Luc Mélenchon. Na posljednjim predsjedničkim izborima u prvom krugu su Le Pen (bila druga), Mélenchon (treći), te Éric Zemmour s krajnje desnice (četvrti), zajedno dobili 51 posto glasova. Kandidatkinje partija čiji su predstavnici tradicionalno završavali u drugom krugu završile su tek kao peta (republikanci) i deseta (socijalisti). U drugom krugu Macron jeste pobijedio, ali njegovo kasnije ignorisanje rezultata parlamentarnih izbora i uporno postavljanje njegovih odabranika da predvode manjinske vlade samo priprema Francuze da podrže alternativu na narednim predsjedničkim izborima”, kazao je naš sagovornik.
Analizirajući situaciju u Njemačkoj, Anđelić skreće pažnju na politiku kancelara Friedricha Merza.
“I njemački kancelar ignoriše znakove nezadovoljstva, pa je tako uspio postati najnepopularniji vođa Njemačke od kraja Drugog svjetskog rata. Preko 80 posto Nijemaca je nezadovoljno njegovom politikom, a samo 13 posto iskazuje neku vrstu zadovoljstva. Nacionalna ekonomija je pod njegovim vođstvom postala bolesni div Evrope, nezaposlenost je u porastu, baš kao i inflacija i kamatne stope, a Njemačka se ubrzano naoružava. Vojna i finansijska pomoć šalje se Ukrajini, životni standard opada, a savezna vlada uvodi mjere poput ukidanja spajanja porodica imigranata, suspenduje Schengen zonu, deportuje neke Sirijce i Afganistance, dok je Merz čak izjavio da bi 80 posto Sirijaca trebalo vratiti u domovinu”, navodi Anđelić.
Uprkos takvim mjerama i retorici, percepcija među glasačima jeste da se priliv imigranata nije smanjio.
“Realnost je da je imigracija neophodna za ozdravljenje njemačke ekonomije, ali umjesto da usmjeri politike ka rješavanju takvih problema, Merz se naoružava. Politiku ulaganja u vojnu industriju i naoružavanja koristile su vlasti u Njemačkoj nakon 1933. Oružje kada se jednom proizvede treba kasnije i upotrijebiti ili uništiti i zamijeniti. Merz skoro sigurno neće biti u prilici da odluči šta uraditi s naoružanjem jer, ako glasači žele čvrste politike prema imigrantima, a vide da ih je u gradskim centrima sve više, logično zaključuju da ovakva vlast nije sposobna riješiti problem i glasat će za alternativu, za partiju koja je ideološki restriktivna prema većini onih koji su etnički, rasno i vjerski drugačiji”, rekao je Anđelić.
Govoreći o istočnoj Njemačkoj, on ističe da je tamo siromaštvo najvidljivije.
“Alternativni pokreti koji su počeli osvajati regionalnu vlast nude rješenja, barem retorički. Tradicionalne partije ih optužuju da su restriktivni prema imigrantima i pro-ruski pokreti. Činjenica je da nacija nikada nije pitana je li spremna da ugrozi svoj standard zarad podrške Ukrajini. Ako je generalna podrška i postojala 2022. godine, danas je očito više nema. Nije samo AfD pobijedio na izborima sa 44 posto, Ljevica je osvojila desetak, a partija Sahre Wagenknecht (još ljevlje od Die Linke) pet posto. Svi se oni protive daljim sankcijama Rusiji i finansiranju podrške Ukrajini. Dakle, oko 60 posto glasača u Saksoniji-Anhalt je protiv tradicionalnih partija, velikim dijelom zbog prepoznavanja hipokrizije kod kršćanskih demokrata, socijaldemokrata i liberalnih demokrata”, kazao je.
Zabrinjavajuću manifestaciju novog fašizma i hipokrizije države, Anđelić ilustruje i dešavanjima u Velikoj Britaniji.
“Dok su post-fašisti i neo-nacisti slavili u Njemačkoj, nekoliko stotina u crno odjevenih muškaraca, s maskama na licu, blokiralo je englesku luku Dover u znaku protesta zbog imigracije. Trajekti su blokirani, niko nije mogao ući ili izaći iz luke, a policija je tokom dana samo ispratila ‘pobunjenike’ i saobraćaj je ponovno uspostavljen – niko nije uhapšen. Narednog dana, druga engleska luka, Portsmouth, bila je poprište protesta slično organizovanih, u crno uniformisanih muškaraca koji su zahtijevali da se najnovija imigrantska grupa protjera u Francusku. Nakon demonstracije sile, policija je nadzirala razlaz. Niko od nabildanih, uglavnom mlađih ili relativno mladih militantnih muškaraca nije uhapšen”, poručio je Anđelić.
Nasuprot tome, postupanje prema mirovnim demonstrantima u potpunosti razotkriva dvostruke aršine sistema.
“Tokom prethodne godine dana britanska policija je uhapsila oko 3.300 ljudi zbog mirnih protesta pred parlamentom zbog politike vlade prema Izraelu i deklarisanja aktivističke organizacije za pomoć Palestincima kao terorističke. Najbrojnija dobna grupa uhapšenih je između 60 i 69 godina, a prosječna starost uhapšenih koji krivično odgovaraju zbog podrške ‘terorističkoj organizaciji’ je 57 godina. Ta podrška se iskazivala u držanju papira A4 formata na kojem je pisalo ‘Protivim se genocidu, podržavam Palestine Action’. Među uhapšenima je bilo penzionera starijih od 70, pa čak i starijih od 80 godina. U Doveru i Portsmouthu policija nije vidjela razloge da ikoga uhapsi”, naglasio je profesor u analizi za Klix.ba.
Anđelić zaključuje da je hipokrizija u praksi toliko očita da glasači bježe od obje partije koje su tradicionalno vladale Britanijom još od 1922. godine.
“Problem je izborni sistem, pa je alternativa ‘Zeleni’, koja je procentualno značajno narasla, ali se to ne odražava i u broju predstavnika u parlamentu. Druge mogućnosti su apstinencija, te, među fašistima, glasanje za partiju Reform i(li) blokada Dovera i Portsmoutha. U Britaniji je bio prisutan i relativno jak fašistički pokret 1930-ih – marširali su odjeveni u crno i koristili se nasiljem. Novi fašisti danas oblikuju savremena društva, služe se još uvijek demokratskim metodama, ali kada ih to ne zadovoljava, iskazuju mogućnost sile. Država to toleriše. I tu se vraćamo na ključno pitanje: Ko vlada državom? Demokratske snage. Problem je, dakle, upravo u tim snagama!”, poručuje profesor Neven Anđelić.
