Šare, tačkice i blijesci koje vidite kada čvrsto zatvorite ili protrljate oči nisu privid u glavi. Zovu se fosfeni, a nastaju tako što oko pritisak protumači kao svjetlost. Pojava je poznata od antičke Grčke, a Isaac Newton ju je ispitivao gurajući tupu iglu iza vlastite očne jabučice.
Da bi se razumjelo šta se dešava, treba znati kako viđenje uopšte funkcioniše.
Svjetlost ulazi u oko i pada na mrežnicu, sloj ćelija na zadnjoj strani očne jabučice.
Te ćelije svjetlost pretvaraju u električni signal, koji putuje kroz vidni živac do dijela mozga zaduženog za vid. Tek tamo nastaje slika.
Ključno je da mozak ne prima svjetlost. Prima samo električni signal.
Zašto pritisak izgleda kao svjetlo
Ovdje je objašnjenje cijele pojave.
Kada oko pritisnete, ćelije mrežnice se deformišu i na to reaguju tako što pošalju signal.
Taj signal je gotovo isti kao onaj koji bi poslale da su primile svjetlost.
Mozak nema način da provjeri odakle je signal došao. Nema mjerač koji bi razlikovao vanjsko svjetlo od pritiska prstom, pa ono što stigne tumači kao ono što jedino i može biti, dakle kao svjetlost.
Zbog toga vidite blijesak iako je oko zatvoreno i u sobi je mrak.
Iz suprotne strane od one koju pritišćete
Postoji detalj koji tu pojavu čini još neobičnijom.
Ako zatvorite oči, pogledate skroz ulijevo i lagano dodirnete desni rub očne duplje, blijesak se pojavi na lijevoj strani vidnog polja.
Razlog je što se slika u oku obrće, kao u fotoaparatu, pa se ono što se dešava na jednoj strani mrežnice pojavi na suprotnoj strani onoga što vidite.
Taj postupak je opisao još Newton, koji je za svoje pokuse koristio tupu iglu, gurajući je između oka i kosti. Ono što je vidio nacrtao je i zapisao.
Kasnije je isto radio i njemački naučnik Hermann von Helmholtz, koji je objavio crteže onoga što je vidio.
Ime koje je smislio brodski hirurg
Riječ fosfen skovao je hirurg po imenu Savigny.
Sastavljena je od dvije grčke riječi: phos, što znači svjetlo, i phainein, što znači pokazati.
Pojava je opisana i mnogo ranije. Zabilježena je još kod starih Grka, a u budističkoj tradiciji ono što se vidi tokom meditacije ima vlastito ime.
Ljudi koji su duže vrijeme lišeni podražaja, poput zatvorenika u mračnim prostorijama, opisuju isto, a ta pojava ima i naziv koji se prevodi kao zatvorenički bioskop.
Zašto se to vidi i kada ništa ne dirate
Fosfeni se javljaju i bez pritiska.
Kada ležite u mraku sklopljenih očiju, dio ljudi i dalje vidi slabo treperenje ili pokretne tačkice.
Jason Samaha, psiholog s Univerziteta Kalifornija, objašnjava da dio mozga zadužen za vid stalno proizvodi određenu spontanu aktivnost, i onda kada nema nikakvog vanjskog podražaja.
Ta aktivnost se, u odsustvu prave slike, doživi kao slabo svjetlo.
Isti razlog stoji i iza izraza vidjeti zvijezde nakon udarca u glavu. Udarac protrese ćelije, one opale signal, a mozak ga protumači kao blijesak.
Fosfeni od trljanja očiju su uobičajena pojava, traju nekoliko sekundi i ne mijenjaju vid.
Ono što nije uobičajeno je kada se blijesci pojave sami od sebe, bez pritiska, i ponavljaju se. To vrijedi posebno ako uz njih vidite mnoštvo novih plutajućih tačkica ili sjenku koja zaklanja dio vidnog polja.
To može biti znak stanja koje traži hitan pregled, poput odvajanja mrežnice, pa se u tom slučaju javlja oftalmologu, i to bez odgađanja.
Isto vrijedi i ako se blijesci jave nakon udarca u glavu i ne prestaju.
I još nešto praktično: oči ne treba trljati snažno, ma koliko to godilo. Jak pritisak s vremenom može oštetiti rožnicu, a kod ljudi koji imaju određene tegobe s očima i više od toga.
Pratite nas na društvenim mrežama
