Nakon poraza u Velikom Bečkom ratu i dodatnog gubitka teritorije nakon Požerevačkog mira 1718. godine evropskim državama se učinilo da je došlo vrijeme da se obračunaju s Osmanskim carstvom u Evropi. Tako je 1736. godine Rusko carstvo napalo Krimski kanat, tada vazalnu državu Osmanskog carstva, a sklopljen je i savez s Habsburškom državom.
Prema mapama koje su napravljene i prije nego je habsburška vojska zakoračila u rat, Bosanski i Smederevski ejalet su trebali da pripadnu Habsurzima. Car Karlo VI je prije početka ofanzive uputio proglas u Bosanski ejalet pisan na ćirilici gdje se kršćani pozivaju da se pridruže borbi protiv Osmanskog carstva, a muslimanima je poručeno “zakon vire svoie mesta imati ne može”, što znači da bi ako Habsburzi zauzmu Bosnu, oni morali ili se pokrstit ili napustiti domovinu.
U tom trenutku osmanski namjesnik u Bosni bio je Hećim-oglu Ali-paša koji u proljeće dobija informacije o pripremama za rat. Upute koje je dobijao iz Istanbula su bile da ne provocira i da se pod svaku cijenu izbjegnu potezi koji bi Habsburzima dali povod da se pridruže ratu. Ipak, Ali-paša nije želio da sjedi mirno i u Travniku je napravio skup najuglednijih ličnosti iz 32 kadiluka Bosanskog ejaleta i donesena je odluka da će se pružiti otpor.
“Svako ima ustat na oružje: i kadije, imami, spahije, ko god more sablju pasat. Ako bi tko ostao, da se ima obisit o vrati svoje kuće i to zašto od cara ne imahu pomoć, zašto se bijaše s Moskvom, kako smo ozgor rekli”, prenosi Enes Pelidija u knjizi “Banjalučki boj iz 1737 uzroci i posljedice” naredbu koja se širila Bosnom.
Za borbu je mobilisano ne samo muslimansko nego i nemuslimansko stanovništvo. Po naredbi na svaku četu od 50 muslimana trebalo je uzeti 10 pravoslavnih i katoličkih podanika.
Banjalučki boj
Prema ratnom planu Habsburška vojska je u Bosanski ejalet trebala da napreduje prema Bihaću i dolinom Vrbasa, a za glavnog komandanta je postavljen princ Josip Hidburghauzen. Jedan krak vojske je krenuo prema Zvorniku.
Napad na Bosanski ejalet je počeo 29. juna. Glavnina vojske koju je vodio Hidburghauzen je imala 16.257 vojnika i prvi cilj je bila Banja Luka. Artiljerijski napad na Banja Luku je počeo 27. jula.
U samom gradu se pod komandom Mehmeda Ćatića nalazilo između 3.000 i 5.000 branitelja. Dok je grad pružao žilav otpor ponovljenim habsburškim napadima, ka Banja Luci se kretala vojska pod komandom Ali-paše u kojoj se nalazilo oko 15.000 vojnika.
Zanimljivo je da je za ovu vojsku podrška došla i od pravoslavaca iz Sarajeva, pa je zbog materijalne podrške koju su dali dabrobosanski mitropolit Milentije Milenković dobio titulu serdar-age. Materijalnu podršku vojsci su dali i bosanski franjevci.
Vojska je do Banje Luke stigla četvrtog augusta. Na njenom desnom krilu nalazili su se krajiški kapetani na čelu sa Mehmed-begom Fidahićem. Centar su činili janičari, mobilizovani odredi i dobrovoljci, a zaimi i spahije iz četiri sandžaka su raspoređeni na lijevo krilo.
Prve borbe su započele oko podne jurišom konjice na habsburške položaje na Vlaškom brijegu, dok su branitelji tvrđave napali lijevo krilo habsburške vojske. Ovaj napad je odbijen.
Uskoro je počeo i konačni obračun. Frontalnim napadom na centralnom dijelu je komandovao Ali-paša. Nakon dva sata došlo je do smanjivanja intenziteta bitke, ali tada je konjica na desnom krilu pod komandom Mehmed-bega Fidahića napala lijevo krilo habsburške vojske i natjerala na povlačenje prema Vrbasu. Upravo je Vrbas odnio mnoge živote onih koji su se pokušali spasiti skokom u njega.
“Kod konjice je nastao takav nered i strah, da je jurnula u rijeku. Tom prilikom se vidjelo kako se po pet ljudi drži za jedan konjski rep da bi stigao na drugu stranu, tako da se više ljudi utopilo nego poginulo”, zapisao je Hidburghausen u svome dnevniku.
Junaštvom se posebno istakao Mehmed-beg Fidahić pod kojim su ubijena tri konja. Zbog junaštva, Ali-paša je Fidahiću poklonio svog bogato ukrašenog konja.
Gubici bosanske vojske su iznosili oko 600 ljudi. Na habsburškoj strani poginuo je veliki broj plemića i oficira. U neposrednoj borbi je poginulo između 300 i 400 austrijskih vojnika, a pri prelasku rijeke utopilo se oko 1.000 vojnika. U ove brojeve nisu uračunati borci koji su poginuli tokom napada na grad. Osim toga pobjednici su prema nekim podacima zaplijenili i 12 topova, 2.300 šatora, 15.000 buradi baruta i drugo oružje.
Rat između Osmanskog carstva i Habsburgovaca je okončan Beogradskim mirom 1739. godine. Ovim mirom je granica Bosanskog ejaleta prema Habsburškoj monarhiji postavljena na rijeku Savu, što je i danas međunarodno priznata sjeverna granica Bosne i Hercegovine.
Bitka kod Banja Luke predstavlja jedan od najznačajnijih događaja u historiji jer su pred prijetnjom fizičkog nestanka Bošnjaci uspjeli da se odbrane od vojske Habsburške monarhije gotovo bez pomoći Istanbula. Značaj bitke će se ogledati i u narodnim epskim pjesmama koje su nastale u kasnijem periodu.
