“Susan Sontag smatra da kolektivno sjećanje čak ni nije sjećanje, nego prije svega svojevrsno uvjetovanje, odnosno da pojam kolektivnog sjećanja u suštini može predstavljati drugo ime za ideologiju. Mogućnost izbora onoga što će biti zapamćeno, ali i onoga što će biti potisnuto ili zaboravljeno, pritom nije uvijek bila određena voljnim momentima društva ili pojedinaca, nego je često bila rezultat djelovanja političkih i drugih društvenih elita. Ili kako primjećuje kinesko-američki politolog Zheng Wang, u vremenima krize i društvene nestabilnosti kolektivno pamćenje može biti ‘probuđeno’, pri čemu se ljudi intenzivnije nego ranije okreću prošlosti. Drugim riječima, određena sjećanja mogu postati ‘topla’ ili ‘hladna’, ovisno o emocionalnom stanju društva”, navodi Dupanović.
On ističe da smrt Ratka Mladića predstavlja primjer procesa u kojem jedno historijsko sjećanje može ponovo postati izrazito “toplo” odnosno emocionalno i politički mobilizirajuće.
“Već neposredno nakon njegove smrti pojavili su se grafiti s njegovim imenom i likom, dok su se istovremeno mogle čuti i najave o imenovanju ulica po njemu. Takve reakcije ne predstavljaju samo spontano prisjećanje na jednu historijsku ličnost, nego i pokušaj njenog ponovnog upisivanja u javni prostor i kolektivno pamćenje. Na taj način smrt pojedinca ne mora označiti kraj njegovog društvenog života, nego, paradoksalno, može predstavljati početak novog ciklusa njegove simboličke reprodukcije”, upozorava Dupanović.
Dupanović podsjeća da historijsko iskustvo Balkana pokazuje da pojedine političke i vojne figure nakon smrti mogu dobiti značaj koji u pojedinim periodima njihovog života nisu imale.
“Smrt pritom može predstavljati važan trenutak u procesu njihove mitologizacije, posebno kada se na njih naknadno aplicira narativ žrtve, mučenika ili nepravedno progonjenog pojedinca. U slučaju Ratka Mladića takav narativ već je bio prisutan u dijelu javnosti koja ga je predstavljala kao žrtvu ‘nepravde’ Haškog tribunala. Njegova smrt stoga može otvoriti prostor za dodatnu transformaciju historijske ličnosti u simbol, pri čemu se odgovornost za počinjene zločine potiskuje, a u prvi plan postavljaju motivi žrtve, stradanja i navodne historijske nepravde”, poručio je Dupanović.
On ističe da u tom smislu, reakcije koje su se nakon njegove smrti pojavile i na suprotnoj strani – poput komentara da je “crkao” ili da mu je “zemlja izbacivala kosti” – također pripadaju istoj emocionaliziranoj sferi kolektivnog pamćenja, premda iz potpuno suprotne vrijednosne pozicije.
“Takve formulacije više predstavljaju emocionalne poštapalice i izraz zadovoljstva ili mržnje prema osobi nego historiografski odnos prema njenoj smrti. Ratko Mladić je, kao i svaki drugi čovjek, na kraju umro smrću pojedinca. Međutim, činjenica njegove smrti ne može izbrisati historijsku hipoteku koju je sa sobom nosio – hipoteku čovjeka pravosnažno osuđenog za genocid u Srebrenici i druge najteže zločine počinjene tokom rata u Bosni i Hercegovini”, navodi Dupanović.
Dupanović smatra da upravo zbog toga njegova smrt ne bi trebala biti posmatrana samo kao biološki kraj jednog života, nego i kao mogući početak nove faze borbe oko njegovog historijskog značenja.
“Ako je suditi prema prvim reakcijama – od ispisivanja grafita do najava da se po njemu imenuju javni prostori – moguće je da ulazimo u period intenzivnijeg prisustva Ratka Mladića u sferi kolektivnog pamćenja. U tom procesu historijska ličnost može biti izdvojena iz konteksta u kojem je djelovala i pretvorena u simbol, dok se selektivnim pamćenjem, prešućivanjem ili reinterpretacijom zločina gradi poželjnija slika prošlosti. Upravo tu Sontagina tvrdnja o kolektivnom sjećanju kao obliku uvjetovanja dobija posebno značenje: pitanje više nije samo šta jedno društvo pamti, nego ko određuje šta će biti zapamćeno, na koji način i u čijem interesu. Na kraju, ostaje samo historija da mu sudi, a kako će suditi historija, opet ovisi od pojedinca, njegove mogućnosti ostavljanja subjektivnosti po strani prije nego sjedne za pisaći stroj, ali i njegove sposobnosti odbacivanja mišljenja i utjecaja javne sfere i političkih elita”, zaključio je Dupanović.
