Danas se obilježava 35. godišnjica od historijske odluke Predsjedništva tadašnje Socijalističke Republike Bosne i Hercegovine kojom je naložena mobilizacija rezervnog sastava policije Ministarstva unutrašnjih poslova (MUP SRBiH).
Taj potez nije bio samo rutinski administrativni akt u okviru zakonskih nadležnosti tadašnje države, već ključni odbrambeni korak bez kojeg bi Bosna i Hercegovina prvih mjeseci 1992. godine ostala bez jedine organizovane oružane sile sposobne da zaštiti građane, institucije i teritorijalni integritet.
U spomen na ovaj historijski datum, u Sarajevu se organizuje svečani program pod nazivom “Od prvog poziva, do odbrane države”. Centralni događaji obuhvataju masovni defile koji u 14:00 sati polazi ispred Vječne vatre prema Kulturno-sportskom centru Skenderija, dok će u 16:00 sati u Skenderiji biti održana Svečana akademija.
Povodom ove značajne godišnjice, u emisiji Sarajevsko jutro na TVSA gostovali su direktni učesnici tog vremena, Enes Bezdrob i Darko Čorić, koji su podsjetili javnost na političku pozadinu, sigurnosne izazove i emocije koje su pratile ovaj historijski trenutak.
Predvorje rata i kolaps sigurnosnog sistema
Da bi se u potpunosti shvatila važnost odluke donesene 19. septembra 1991. godine, neophodno je analizirati politički i sigurnosni ambijent u kojem se Bosna i Hercegovina nalazila te godine. Nakon prvih višestranačkih izbora održanih u kasnu jesen 1990. godine, država je ušla u izuzetno tešku, zamršenu i kontroverznu fazu.
Političke tenzije u regiji doživljavale su vrhunac, a režim iz Beograda na čelu sa Slobodanom Miloševićem, u tijesnoj saradnji sa rukovodstvom Srpske demokratske stranke (SDS) predvođenim Radovanom Karadžićem i Momčilom Krajišnikom, već je otvoreno provodio planove o stvaranju Velike Srbije.
Kroz proces takozvane “regionalizacije” i osnivanja takozvanih Srpskih autonomnih oblasti (SAO Krajina, SAO Romanija i drugih), sistematski se podrivala pravna i politička struktura SRBiH. Istovremeno, u gradovima i lokalnim zajednicama diljem republike došlo je do drastičnog porasta kriminala, krivičnih djela i agresivnog ponašanja naručenih grupa. Političko slabljenje centralnih institucija pratila je opća destabilizacija morala i poremećaj društvenih procesa.
Gostujući na TVSA, Enes Bezdrob je posebno naglasio da se oružani sukob na teritoriji Bosne i Hercegovine nije razbuktao tek u proljeće 1992. godine, kako se često pogrešno interpretira, već u ljeto 1991. godine:
“Najistaknutija kulminacija bila je u ljeto ’91. godine, kada su četnički rezervisti i paravojne formacije iz Crne Gore i Srbije preko Trebinja ušli i u potpunosti popalili i uništili selo Ravno. To je bio stvarni početak rata u Bosni i Hercegovini. Rat u BiH nije počeo ’92, nego ’91. godine”, prisjetio se.
U takvim okolnostima, dok su se u susjednoj Hrvatskoj vodile žestoke borbe, a Jugoslovenska narodna armija (JNA) se transformisala iz zajedničke vojske u oružanu silu jednog nacionalnog projekta, jedini legalni mehanizam zaštite koji je Bosna i Hercegovina imala u tom trenutku bili su organi unutrašnjih poslova.
Suočeno s realnom opasnošću od potpunog kolapsa pravnog poretka i širenja oružanih sukoba sa susjednih teritorija, Predsjedništvo SRBiH predvođeno Alijom Izetbegovićem donijelo je 19. septembra 1991. godine odluku o mobilizaciji rezervnog sastava policije. Zanimljivo je da je Bosna i Hercegovina u to vrijeme još uvijek bila u sastavu SFRJ i da su u Predsjedništvu sjedili predstavnici svih konstitutivnih naroda.
Ono što ovaj trenutak čini historijskim jeste činjenica da je odluka donesena jednoglasno. Iako su politički predstavnici SDS-a već uveliko radili na paralelnom organizovanju i razbijanju jedinstvenog MUP-a, pritisak sigurnosne krize i eskalacija divljanja paravojnih grupa bili su toliki da ni oni u tom trenutku nisu mogli otvoreno glasati protiv podizanja rezervnog sastava policije.
Sistem rezervnog sastava policije nije bio nepoznanica u tadašnjem zakonodavstvu. Radi se o konceptu koji je podrazumijevao obučene građane, civilne radnike, mladiće, žene i zanatlije, koji su se nalazili na policijskim spiskovima i pozivali se u vanrednim situacijama kada je bilo potrebno pojačati redovne snage. Ovaj sistem je ranije uspješno primijenjen tokom velikih događaja, poput XIV Zimskih olimpijskih igara u Sarajevu 1984. godine. Međutim, septembra 1991. godine uloga rezervista dobila je sasvim novu, egzistencijalnu dimenziju.
Mobilizacijom je postignut trenutni i masovni efekat u pogledu brojnosti sigurnosnih snaga. Prije 19. septembra 1991. godine, na području Grada Sarajeva djelovalo je oko 1.200 redovnih policajaca, što je bilo nedovoljno za održavanje reda u tako napetoj i zapaljivoj atmosferi. Nakon donošenja odluke i sprovođenja mobilizacije, taj broj je skočio na čak 4.800 policajaca, čime su kapaciteti MUP-a više nego četverostruko povećani.
Dramatične promjene bile su vidljive po svim općinskim stanicama javne bezbjednosti. Primjera radi, općina Stari Grad u Sarajevu prije mobilizacije imala je svega 150 aktivnih policajaca na terenu. Formiranjem i popunjavanjem rezervnog sastava, ta je općina dobila 1.150 naoružanih i uniformisanih pripadnika spremnih za održavanje reda.
Ovo masovno stavljanje građana u službu zakona i sigurnosti u prvoj fazi je spriječilo eskalaciju kriminala, unijelo osjećaj sigurnosti među zbunjeno i prestrašeno stanovništvo te stvorilo jasnu prepreku onima koji su planirali brzu i bezbolnu okupaciju glavnog grada i drugih ključnih središta u republici.
Od čuvanja reda do odbrane države: Preobrazba rezervnog sastava
Ipak, nadanja da će mobilizacija rezervnog sastava poslužiti samo za obavljanje klasičnih policijskih poslova ubrzo su raspršena razvojem događaja tokom jeseni 1991. i zime 1992. godine. Kako su u razgovoru za TVSA istakli Bezdrob i Čorić, atmosfera u gradu postajala je sve mučnija.
Ubrzo nakon 19. septembra uslijedile su otvorene provokacije i opstrukcije: Nezakonite barikade, gomilanje naoružanja, odnosno masovno dovoženje teškog naoružanja i jedinica JNA na granice Bosne i Hercegovine i na dominantne kote oko gradova. U konačnici i cijepanje MUP-a, nakon proglašenja takozvane “Republike Srpske” 9. januara 1992. godine, uslijedio je masovni odlazak policijskih kadrova srpske nacionalnosti iz MUP-a SRBiH, često uz odnošenje službenog naoružanja, opreme i vozila.
Darko Čorić je u opisivanju te faze naglasio kako je početni motiv mobilizacije, sproveden po tadašnjim zakonskim propisima, prerastao u duboku patriotsku svijest.
“Atmosfera je bila vrlo čudna, u zraku se osjetilo da nešto nije u redu. Rezervni sastav je podignut da bi zaštitio građane, imovinu i objekte. Ali nakon toga uslijedio je čitav niz događaja. Imate barikade, osnivanje paralelne vlasti, napuštanje MUP-a od strane srpskog kadra… I mi smo bili ti koji smo morali popuniti te praznine i braniti zgrade, ulice i granice. Ljudima je brzo postalo jasno da tu više nije riječ samo o policijskom poslu, već o odbrani same države. Zato ovogodišnja manifestacija nosi naziv ‘Od prvog poziva, do odbrane države'”, istakao je Ćorić.
Borbeni put i specijalne jedinice: Od gradskih ulica do oslobodilačkih operacija
Iako je prvobitni zadatak mobilisanog rezervnog i aktivnog sastava MUP-a bio očuvanje javnog reda i zaštita ključnih objekata, eskalacija agresije ubrzo je primorala policijske snage da preuzmu ulogu nosioca prve linije odbrane. Pripadnici MUP-a RBiH postali su ključna oružana sila u najkritičnijim mjesecima 1992. godine, a iz njihovih redova izrasle su elitne jedinice koje su ostavile neizbrisiv trag u odbrani države.
Specijalna jedinica MUP-a RBiH – Odred “Bosna”, poznatiji kao “Vikićevi specijalci” pod komandom Dragana Vikića, a kasnije Kemala Ademovića, postala je simbol odbrane glavnog grada i moralni oslonac građanima Sarajeva. Djelujući kao taktička jedinica za brza dejstva koja je upućivana na mjesta gdje god je prijetilo pucanje linija odbrane, odigrala je ključnu ulogu u sprečavanju zauzimanja zgrade Predsjedništva RBiH, Centralne banke i zgrade MUP-a tokom napada 2. maja 1992. godine, te u prelomnim gradskim bitkama za Pofaliće, Dobrinju, Mojmilo, Nedžariće, Zlatište, Vrbanja most i Žuč.
Uporedo s njom, Odred policije za specijalne namjene “Lasta”, formiran pri Centru službi bezbjednosti Sarajevo, pod komandom Rusmira Mrkovića izrastao je u jednu od najsposobnijih izviđačko-diverzantskih i jurišnih jedinica. Svoj borbeni put gradili su kroz žestoke gradske i prigradske borbe u Ahatovićima, Stupu, Žuču i Mojmilu, zatim na planinskim ratištima Treskavice, Bjelašnice i Igmana, te u rejonima Vareša i Olova. Tokom završnih operacija za oslobađanje BiH 1995. godine, pripadnici “Laste” djelovali su u Bosanskoj Krajini, tačnije u Sanskom Mostu i Ključu, kao i na vozućkom ratištu.
Osim elitnih specijalnih odreda, teret borbi širom Bosne i Hercegovine preuzele su redovne stanice javne bezbjednosti i policijske jedinice, često djelujući kao klasične pješadijske jedinice u sadejstvu s Armijom RBiH. U Podrinju i istočnoj Bosni, tačnije u Goraždu, Srebrenici, Žepi i Foči, policijski službenici su organizovali prve linije otpora i branili enklave u najtežim uslovima okruženja. U Bihaćkom okrugu i Bosanskoj Krajini, pripadnici MUP-a u Bihaću, Cazinu, Velikoj Kladuši i Krupi nosili su ravnopravan teret borbe sa 5. korpusom, držeći linije rema agresorskim snagama.
Slično tome, policijski odredi u Gradačcu, Brčkom, Tešnju, Maglaju i Travniku bili su međe otpora tokom najžešćih artiljerijsko-pješadijskih ofanziva u Posavini i Srednjoj Bosni, dok su u Hercegovini jedinice MUP-a na području Mostara, Konjica i Jablanice odigrale presudnu ulogu u očuvanju kontinuiteta državnih institucija i odbrani teritorije.
Nakon što su u najkritičnijim trenucima 1992. godine preuzeli teret prve odbrane, pripadnici MUP-a RBiH ostali su do samog kraja rata rame uz rame sa Armijom RBiH u svim ključnim oslobodilačkim operacijama.
U trenutku kada su se državne strukture raspadale pod udarom agresije i paralelnih organa vlasti, rezervni sastav MUP-a stajao je kao jedina legalna, legitimna i organizovana oružana sila na teritoriji Bosne i Hercegovine. Između ostalog i iz tog jezgra rezervne policije i patriotskih snaga u narednim mjesecima izrast će Specijalna jedinica MUP-a, Patriotska liga, a ubrzo i zvanična Armija Republike Bosne i Hercegovine.
